İnsan nereye giderse gitsin, hangi kültüre doğarsa doğsun, yön arayan ile yön gösteren arasındaki ilişki hep var olmuştur. Adları değişir, ritüelleri çözülür; arketip aynı kalır. Biri arar, diğeri bildiği yolu işaret eder. Yine de inanmak, dinlemek, izlemek kimseye zorla kabul ettirilemez; her yolun sahibi kendi iradesidir.
Erken Türk topluluklarında bu ilişki “kam/şaman-talip” biçiminde karşımıza çıkar. Şaman yalnızca ruhani bir rehber değil, topluluğun dengesini ve sürekliliğini koruyan kişidir.
İnsanın doğayla iç içe yaşadığı o çağlarda hayvan içgüdüsü nasıl yaylak ve su buluyorsa, insan da ya kendi dolaşarak bulur ya da bölgenin bilgisine sahip olana sorardı. Varoluş arayışında da benzer bir hareket vardır: Toplum kendi dinamiğini kendisi kurar; yol göstereceğini düşündüğünü yine kendisi seçer.
Anadolu’ya gelindiğinde bu gelenek tasavvufi yapıyla birleşir. Ahilikte usta–çırak, Bektaşilikte dede-talip, Mevlevilikte şeyh-mürid deriz; hepsi aynı çekirdeğin farklı adlarıdır. Türk toplumlarında mürşid, ruhani rehberliğin yanında sosyal düzenin de taşıyıcısıdır. Yolu gösteren ile toplumu tutan el aynı bedende buluşur.
Cumhuriyet’le birlikte bu rehberlik rolünü siyasal partiler devralmaya çalıştı. Ancak geleneksel inanç yapıları ve eski otorite ağları yeni kurumların içine sızdı. Siyasi partiler güç kazanmak uğruna taviz verdikçe laikliğin ve modern yaşamın sağlamlaşması gecikti; modern kurumlar eski düzenlerin gölgesinde şekillenmeye başladı. Modernleşme ile gelenek arasındaki gerilim, bugün hâlâ Türkiye’nin siyasal kültürünü belirleyen temel eksenlerden biridir.
Arap toplumlarında mürid-mürşid ilişkisi kavramların kendi dillerinden doğmuş olması nedeniyle daha erken oturmuştur. Ancak güçlü kabile yapısı bu ilişkinin geniş bir toplumsal örgüye dönüşmesini engellemiş; daha çok tarikat yapıları içinde kalmasına yol açmıştır.
Batı dünyasında Aydınlanma sonrası bireycilik, geleneksel ruhani rehberlik biçimlerini büyük ölçüde çözmüştür. Yön arayışı ise kaybolmamış, yalnızca biçim değiştirmiştir: psikanalist-danışan ilişkisi, spiritüel koçluk, New Age öğreticileri, hatta bazı filozofların etrafında oluşan düşünce halkaları…
Bu üç kültürü yan yana koyduğumuzda tablo belirginleşir. Türk toplumlarında rehberlik ilişkisi sosyal dokunun omurgası gibidir. Arap toplumlarında dinî otoriteyle iç içedir. Batı’da ise hukukun toplumsal temel kazanmasıyla birey ritüelden arınmış, doğadan kopuk bir karakter edinmiştir. Bu kopuş, onun yeni bağlar ve yeni inanç biçimleri aramasını kaçınılmaz kılmıştır.
İnsan kendini tanıma ve anlamlandırma için bir rehber figürü yaratır; bu figüre verdiği güç ve bağ ise yaşadığı kültürle belirlenir.
Bugünün iletişim ve bilgi çağında gürültülü akımların çokluğu insanı belirsizliğe ve kaosa sürükleyebilir. Arayıcı ise kalabalığın sesinden çok kendi iç ışığına kulak verdiğinde yolunu daha net görür. Akıl ve bilimi rehber edinen kişi bulunduğu şartları gözlemler; içindeki mürşidi yansıtarak ilerler. Kendi yolunu kendi çizer, yolda karşılaştığı yoldaşlarla güven içinde yürür.
Kendinden kendine uzanan bu yolculuğun nereye varacağı kesin değildir. Kesin olan, insanın varoluş mücadelesi verdiğidir.
Kişi hangi ad altında yaşıyorsa oranın varoluş ikliminde şekillenir. Kendini tanımak ve kanıtlamak için bilinmeze doğru attığı her adımda, karşılaştığı her yolcu ile yeni anlamlar kazanarak varlığını sürdürür.
Bu bağlamda kişi, hayale dalma aracı değil; hayalini ilimle, fenle, akılla gerçeğe dönüştürme ve gerçekte yaşatma iradesine sahip özne olarak anlam kazanır.
Yüce Atatürk’ün “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.” sözü de bu varoluşun özündeki gerçeği yansıtmaktadır. Ne mutlu bu yolu izleyenlere.
